Zazdroszczę ludziom, którzy w najbardziej nieoczekiwanym momencie rozmowy potrafią przywołać słowa ulubionego poety. W poezji odnajduję bowiem niezwykłą precyzję w nazywaniu tego, co tak często wymyka się naszym własnym próbom opisu. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska potrzebowała zaledwie czterech wersów, by sportretować rozpacz porzuconej kobiety, a Wisława Szymborska z właściwą sobie ironią rozprawiała się z ludzkimi przywarami. Wybrałam siedem utworów, do których chętnie wracam i których znajomość – w moim odczuciu – wzbogaci niejedną towarzyską rozmowę.
W tym artykule przeczytasz:
- które utwory polskich poetek i poetów dobrze jest znać na pamięć,
- jak Wisława Szymborska za pośrednictwem poezji wyrażała swoje poglądy na miłość, moralność i ludzką naturę,
- dlaczego czterowiersze Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej należą do najpiękniejszych miniatur polskiej literatury,
- jak Halina Poświatowska opisywała uczucie, nad którym człowiek nie jest w stanie zapanować,
- w jakich rozmowach przywołać renesansową refleksję Jana Kochanowskiego o przemijaniu,
- które literackie metafory sprzed dziesięcioleci pozostają aktualne również współcześnie.
Wisława Szymborska, „Możliwości”
„Możliwości”, opublikowane w 1986 roku w tomie „Ludzie na moście”, możemy czytać jako niezwykle osobisty portret Wisławy Szymborskiej. Poetka buduje go za pomocą kolejnych deklaracji rozpoczynających się od słowa „wolę”. Z pozoru niewinne upodobania nabierają filozoficznego znaczenia. Noblistka określa swój stosunek do moralności, sztuki, intelektu i miłości, zachowując przy tym dystans do wszelkich kategorycznych sądów.
Uwielbiam fragment, w którym Szymborska przedkłada sympatię do pojedynczego człowieka nad wzniosłe deklaracje miłości do całej ludzkości. Jest w nim celna obserwacja naszej skłonności do wygłaszania szlachetnych idei, za którymi niekoniecznie idą szlachetne czyny. Równie piękna wydaje mi się pochwała zwyczajnych rocznic. Poetka przypomina o intymnej stronie miłości, która nie potrzebuje wielkich okazji, by ją celebrować.
Fragmenty warte zapamiętania:
Wolę siebie lubiącą ludzi
niż siebie kochającą ludzkość.
(…)
Wolę nie twierdzić,
że rozum jest wszystkiemu winien.
(…)
Wolę śmieszność pisania wierszy
od śmieszności ich niepisania.
Wolę w miłości rocznice nieokrągłe,
do obchodzenia na co dzień.
Wolę moralistów,
którzy nie obiecują mi nic.
Przeczytaj też: Gorzki smak literackiego sukcesu. 5 autorów, którzy żałowali napisania swoich najsłynniejszych książek

Fot. Unsplash
Wisława Szymborska, „Nic dwa razy”
„Nic dwa razy”, opublikowane w tomie „Wołanie do Yeti” w 1957 roku, należy do kanonu najbardziej rozpoznawalnych utworów polskiej noblistki. Popularność wiersza nie powinna jednak przesłaniać jego filozoficznej głębi. Pod melodyjną formą Szymborska ukryła refleksję nad niepowtarzalnością ludzkiego doświadczenia.
Życie nie przewiduje prób generalnych. Najbardziej prozaiczne zdarzenia rozgrywają się w okolicznościach, których nigdy nie uda się wiernie odtworzyć. Dwoje ludzi nie spotka się ponownie po raz pierwszy, podobnie jak człowiek nie przeżyje drugi raz tej samej chwili z identyczną świadomością.
Szymborska dostrzega w przemijaniu także źródło pocieszenia. Skoro szczęście nie trwa wiecznie, również cierpienie podlega prawom czasu. Wiersz niezwykle trafnie wpisuje się w rozmowy o rozstaniach, drugich szansach i żalu za niewykorzystanymi możliwościami.
Fragmenty warte zapamiętania:
Nic dwa razy się nie zdarza
i nie zdarzy. Z tej przyczyny
zrodziliśmy się bez wprawy
i pomrzemy bez rutyny.
Choćbyśmy uczniami byli
najtępszymi w szkole świata,
nie będziemy repetować
żadnej zimy ani lata.
Żaden dzień się nie powtórzy,
nie ma dwóch podobnych nocy,
dwóch tych samych pocałunków,
dwóch jednakich spojrzeń w oczy.
(…)
Czemu ty się, zła godzino,
z niepotrzebnym mieszasz lękiem?
Jesteś – a więc musisz minąć.
Miniesz – a więc to jest piękne.

Fot. Unsplash
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, „Fotografia”
Cztery wersy, w których mieści się rozpacz po utracie miłości. Pochodząca z tomu „Pocałunki” z 1926 roku „Fotografia” doskonale oddaje literacki temperament Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Poetka osiągnęła mistrzostwo w kondensowaniu emocji, a jej miniatury poetyckie zachwycają precyzją metafor i oszczędnością języka.
W „Fotografii” zestawia ogrom utraconego szczęścia z niewielkim, materialnym przedmiotem. Niegdyś bliskość ukochanej osoby wystarczała, by poczuć się posiadaczem całego świata. Po zakończeniu uczucia pozostaje jego nieruchomy obraz. Fotografia pozwala ocalić czyjś wizerunek, lecz pozostaje bezsilna wobec pragnienia odzyskania wspólnie przeżytych chwil.
Gdy się miało szczęście, które się nie trafia:
czyjeś ciało i ziemię całą,
a zostanie tylko fotografia,
to – to jest bardzo mało…
Przeczytaj też: Wszyscy udają, że je przeczytali. 5 książek, które są największym wyzwaniem dla miłośników literatury

Fot. Unsplash
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, „Nike”
W tej miniaturze poetka odwołuje się do słynnego dzieła sztuki hellenistycznej, Nike z Samotraki, które od XIX wieku zachwyca zwiedzających paryski Luwr. Marmurowa rzeźba przedstawiająca grecką boginię zwycięstwa zachowała niezwykłą ekspresję pomimo utraty głowy i ramion. Dynamika sylwetki oraz draperia szat sugerują ruch, siłę i triumf.
Pawlikowska-Jasnorzewska wykorzystuje ten obraz do sportretowania miłości, która przetrwała własną klęskę. Uczucie nadal istnieje, mimo że okoliczności odebrały mu szansę na spełnienie. W figurze bogini poetka dostrzega paradoks ludzkiego serca, które wciąż pragnie bliskości pomimo doznanych ran.
Ty jesteś jak paryska Nike z Samotraki,
o miłości nieuciszona,
choć zabita, lecz biegniesz z zapałem jednakim,
wyciągając odcięte ramiona.

Fot. Unsplash
Halina Poświatowska, „Odłamałam gałąź miłości”
Miłość w poezji Haliny Poświatowskiej pozostaje nierozerwalnie związana z życiem, cielesnością i świadomością przemijania. Poetka, która od dzieciństwa zmagała się z poważną chorobą serca, nadawała ludzkim uczuciom niezwykłą intensywność. Zmarła w wieku zaledwie 32 lat, pozostawiając dorobek literacki pełen afirmacji istnienia.
W utworze rozpoczynającym się od słów „odłamałam gałąź miłości” Poświatowska przedstawia uczucie jako żywy organizm, którego nie sposób unicestwić. Każda próba pozbycia się miłości prowadzi do jej odrodzenia w innej postaci. Kolejne metafory zaczerpnięte z natury przenikają do opisu ludzkiego ciała, aż uczucie całkowicie przejmuje nad nim władzę.
Najpiękniejszy wydaje mi się paradoks zawarty w finale wiersza. Miłość, która wcześniej pozostawała źródłem życiowej energii, staje się więzami. Poświatowska pozostawia otwarte pytanie o granice emocjonalnej wolności.
odłamałam gałąź miłości
umarłą pochowałam w ziemi
i spójrz
mój ogród rozkwitł
nie można zabić miłości
jeśli ją w ziemi pogrzebiesz
odrasta
jeśli w powietrze rzucisz
liścieje skrzydłami
jeśli w wodę
skrzelą błyska
jeśli w noc
świeci
więc ją pogrzebać chciałam w moim sercu
ale serce miłości mojej było domem
moje serce otwarło swoje drzwi sercowe
i rozdzwoniło śpiewem swoje sercowe ściany
moje serce tańczyło na wierzchołkach palców
więc pogrzebałam moją miłość w głowie
i pytali ludzie
dlaczego moja głowa ma kształt kwiatu
i dlaczego moje oczy świecą jak dwie gwiazdy
i dlaczego moje wargi czerwieńsze są niż świt
chwyciłam miłość aby ją połamać
lecz giętka była oplotła mi ręce
i moje ręce związane miłością
pytają ludzie czyim jestem więźniem

Fot. Unsplash
Jan Kochanowski, „O żywocie ludzkim”
Ponad czterysta lat temu Jan Kochanowski zawarł w ośmiu wersach refleksję, która znakomicie oddaje absurd współczesnej pogoni za sukcesem. W opublikowanych w 1584 roku „Fraszkach” poeta przyglądał się ludzkim ambicjom z filozoficznym dystansem. Bogactwo, uroda, sława i pozycja społeczna okazują się w jego ujęciu dobrami, którym człowiek przypisuje znacznie większe znaczenie, niż wynikałoby z ich nietrwałości.
W finale utworu Kochanowski odwołuje się do koncepcji theatrum mundi, czyli świata jako teatru. Ludzie przypominają w nim marionetki odgrywające swoje role, przekonane o powadze własnych spraw. Po zakończonym przedstawieniu trafiają jednak do tego samego worka.
Renesansowy wiersz z powodzeniem można przywołać podczas dyskusji o materializmie, potrzebie społecznego uznania czy nieustannej rywalizacji. Jego znajomość pozwala również spojrzeć z większym dystansem na własne aspiracje.
Fraszki to wszystko, cokolwiek myślemy,
Fraszki to wszystko, cokolwiek czyniemy;
Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy,
Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy.
Zacność, uroda, moc, pieniądze, sława,
Wszystko to minie jako polna trawa;
Naśmiawszy się nam i naszym porządkom,
Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom.

Fot. IG @anastasia.fth
Jan Sztaudynger, mistrz celnej puenty
Jan Sztaudynger nie potrzebował rozbudowanych metafor ani wielowersowych strof, by obnażyć ludzką próżność, zakłamanie czy słabości zakochanych. Niezwykły talent do operowania skrótem literackim uczynił go mistrzem polskiej fraszki. W wydanym w 1954 roku zbiorze „Piórka” poeta dał popis inteligentnego humoru i językowej wirtuozerii. Jego twórczość to znakomita propozycja dla osób, które cenią w towarzyskich rozmowach dowcip, ironię i subtelną złośliwość. Fraszki Sztaudyngera można traktować również jako błyskotliwe komentarze do współczesnych obyczajów.
„Czas”:
Czas krok po kroku nam zmienia
Gorycz pamięci w słodycz zapomnienia.
„Proste słowo”:
Słowa kunsztowne, słowa piękne bledną
wobec prostego, które trafia w sedno.
„Wieczna młodość”:
Jedni są wiecznie młodzi,
Drudzy wiecznie starzy-
To kwestia charakteru,
A nie kalendarzy.

Fot. IG @anastasia.fth
Jak cytować poezję w towarzystwie?
Zdecydowanie większe wrażenie niż wyrecytowanie długiego utworu z pamięci zrobi przywołanie czterech wersów w idealnym momencie rozmowy. Literaturę dobrze jest traktować jako źródło błyskotliwych skojarzeń, argumentów i anegdot. Sama znajomość cytatu zyskuje dodatkową wartość, gdy umiemy opowiedzieć o okolicznościach jego powstania lub zaproponować własną interpretację.
Przeczytaj też: Perfumy dla kobiet, które kochają książki. 5 zapachów przywołujących atmosferę starych bibliotek

Fot. IG @anastasia.fth
Pytania i odpowiedzi
Jak nazywają się krótkie wiersze zakończone wyrazistą puentą?
Takie utwory określamy mianem epigramatów lub miniatur poetyckich. W polskiej tradycji literackiej zbliżoną formę reprezentuje fraszka, której mistrzem był Jan Kochanowski.
Czy Marię Pawlikowską-Jasnorzewską łączyły więzy rodzinne z Wojciechem Kossakiem?
Tak. Poetka była córką Wojciecha Kossaka, wnuczką Juliusza Kossaka oraz starszą siostrą Magdaleny Samozwaniec, pisarki i satyryczki.
Którzy polscy poeci tworzyli krótkie utwory filozoficzne?
Poza autorami wymienionymi w artykule na uwagę zasługują Leopold Staff, Adam Asnyk, Czesław Miłosz, Jan Sztaudynger oraz Stanisław Jerzy Lec, znany przede wszystkim z aforyzmów.
Który tomik poezji wybrać na początek?
Dobrym wyborem będą „Pocałunki” Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, „Hymn bałwochwalczy” Haliny Poświatowskiej oraz „Ludzie na moście” Wisławy Szymborskiej. Każdy prezentuje odmienny sposób literackiego ujmowania ludzkich doświadczeń.
Czy można rozwinąć pamięć poprzez naukę wierszy?
Zapamiętywanie poezji angażuje uwagę, pamięć werbalną oraz zdolność kojarzenia. Naukę ułatwia głośne czytanie utworu i powtarzanie kolejnych strof w regularnych odstępach.
Zdjęcie główne: IG @anastasia.fth
