Niektóre książki trafiają na listy bestsellerów, inne – na biurka prokuratorów i do sądowych akt. Bywało, że powieść wydana w niewielkim nakładzie wywoływała debatę o moralności całego społeczeństwa, a publikacja jednego tytułu zmieniała życie autora na zawsze. Literatura światowa zna dzieła, których losy poza księgarnią okazały się równie niezwykłe jak opowiedziane w nich historie.
W tym artykule przeczytasz:
- dlaczego „Lolita” Vladimira Nabokova wywołała jeden z największych skandali obyczajowych XX wieku,
- jak „Kochanek lady Chatterley” D.H. Lawrence’a trafił na salę sądową i dlaczego proces wydawnictwa Penguin Books stał się ważnym momentem w historii wolności słowa,
- co sprawiło, że „Zwrotnik Raka” Henry’ego Millera uznano za obsceniczny i jak spór o jego publikację dotarł aż do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych,
- dlaczego „Szatańskie wersety” Salmana Rushdiego wywołały protesty na świecie, doprowadziły do ogłoszenia fatwy i na dekady wpłynęły na życie pisarza,
- jak „Kod Leonarda da Vinci” Dana Browna przeniósł literacką fikcję do debaty o religii, historii i granicach artystycznej swobody,
- jak publikacja „Archipelagu GUŁag” Aleksandra Sołżenicyna ujawniła skalę radzieckich represji i doprowadziła do aresztowania oraz wydalenia pisarza z ZSRR,
- dlaczego „American Psycho” Breta Eastona Ellisa okazało się zbyt kontrowersyjne nawet dla pierwotnego wydawcy,
- jak zmieniały się granice tego, co społeczeństwa uznawały za obsceniczne, bluźniercze lub politycznie niebezpieczne.
„Lolita”, Vladimir Nabokov (1955). Powieść, w której przemoc ukryto pod pięknymi zdaniami
„Lolita” ukazała się w 1955 roku w Paryżu, nakładem wydawnictwa Olympia Press. Wcześniej amerykańscy wydawcy obawiali się publikacji powieści opowiadanej przez Humberta Humberta, dorosłego mężczyznę, który wykorzystuje dwunastoletnią Dolores Haze i próbuje przedstawić czytelnikowi własną wersję wydarzeń.
Najbardziej niepokojąca siła tej książki tkwi w sposobie, w jaki narrator posługuje się językiem. Humbert jest błyskotliwy, dowcipny i świadomy tego, jak uwodzić odbiorcę opowieścią. Nabokov konstruuje narrację, w której kunszt literacki staje się narzędziem manipulacji. Czytelnik musi sam rozpoznać przemoc ukrytą pod pięknymi zdaniami. W tym ujęciu „Lolita” pozostaje najważniejszym przykładem narracji prowadzonej przez niewiarygodnego bohatera. Jej lektura wymaga uważności. Humbert opowiada o sobie, lecz za jego słowami kryje się historia Dolores, której głos został niemal całkowicie zagłuszony.
Francuskie władze zakazały rozpowszechniania powieści w 1956 roku; zakaz zniesiono trzy lata później. Pełne wydanie amerykańskie pojawiło się w 1958 roku, a brytyjskie w 1959. Burzliwa historia publikacji sprawiła, że o książce dyskutowano na długo przed tym, zanim wielu czytelników miało okazję ją otworzyć.
Przeczytaj też: Książki, od których nie można się oderwać. Ostrzegam przed zarwanymi nocami
Fot. Lolita
„Kochanek lady Chatterley”, D.H. Lawrence (1928). Książka, która stanęła przed sądem
Constance Chatterley żyje w małżeństwie pozbawionym bliskości. Jej romans z Oliverem Mellonsem, gajowym pracującym w posiadłości męża, przekracza nie tylko obyczajowe granice epoki. Podważa również porządek klasowy, w którym arystokratka i mężczyzna wykonujący pracę fizyczną należą do dwóch odrębnych światów.
Lawrence pisał o cielesności otwarcie, bez eufemizmów oczekiwanych od literatury przeznaczonej dla szanowanych czytelników. Pełna wersja powieści ukazała się prywatnie we Florencji w 1928 roku. W Wielkiej Brytanii wydano ją bez skrótów dopiero w 1960 roku, gdy Penguin Books zdecydowało się wystawić na próbę obowiązujące przepisy dotyczące publikacji uznawanych za obsceniczne.
Proces wydawnictwa stał się publiczną debatą o tym, kto ma prawo decydować, co wolno czytać dorosłym. Przed sądem rozważano literacką wartość powieści i znaczenie jej śmiałego języka. Ława przysięgłych uniewinniła Penguin Books 2 listopada 1960 roku, otwierając drogę do swobodnej sprzedaży pełnego tekstu. Dziś sceny, które wzbudziły wówczas oburzenie, wydają się znacznie mniej prowokacyjne niż sam fakt, że o dopuszczeniu powieści do księgarń rozstrzygał sąd.
Fot. Kochanek Lady Chaterrley
„Zwrotnik Raka”, Henry Miller (1934). Paryż, którego nie pokazywano na pocztówkach
W literackim Paryżu Henry’ego Millera nie ma miejsca na wyidealizowaną bohemę. Są za to ciasne pokoje, głód, przypadkowe znajomości, intymne przygody i bezwstydna szczerość człowieka, który opisuje własne życie bez troski o dobre maniery.
„Zwrotnik Raka”, wydany w Paryżu w 1934 roku, zderzył wyobrażenie o literaturze jako sztuce szlachetnej z językiem ulicy i fizjologią codzienności. Dla niektórych odbiorców był przejawem artystycznej wolności, inni widzieli w nim tekst, którego nie powinno się rozpowszechniać.
Kiedy amerykańskie wydawnictwo Grove Press opublikowało powieść w 1961 roku, rozpoczęła się seria sporów sądowych dotyczących jej rzekomej obsceniczności. W 1964 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych uchylił orzeczenie sądu na Florydzie ograniczające sprzedaż książki. Nie był to więc – jak bywa błędnie przedstawiane – wyrok zakazujący jej druku. Przeciwnie, rozstrzygnięcie stało się ważnym momentem w historii amerykańskiej wolności publikacji.
Czytając Millera współcześnie, zwróćmy uwagę na swobodę jego prozy, przede wszystkim na urywane obserwacje, nagłe zmiany tonu i zdania, które sprawiają wrażenie zapisanych w samym środku rozmowy. Otrzymujemy literacki portret miasta widzianego z perspektywy człowieka żyjącego poza jego eleganckimi salonami.
Przeczytaj też: Dla nich z przyjemnością odwołasz wieczorne plany. 6 najbardziej wyczekiwanych książek jesieni
Fot. Zwrotnik Raka
„Szatańskie wersety”, Salman Rushdie (1988). Powieść, przez którą pisarz musiał się ukrywać
Dwaj mężczyźni spadają z nieba po katastrofie samolotu. Ich losy stają się początkiem wielowątkowej opowieści o migracji, tożsamości, wierze i przemianie. Rushdie łączy realizm magiczny z odniesieniami do historii religii, budując powieść pełną snów, symboli i niejednoznacznych obrazów.
Część muzułmańskich odbiorców uznała przedstawione w książce nawiązania do islamu i postaci proroka Mahometa za bluźniercze. W 1989 roku ajatollah Ruhollah Chomejni, ówczesny przywódca Iranu, ogłosił fatwę wzywającą do zabicia pisarza. Rushdie przez lata żył pod ochroną, a spór wokół powieści przerodził się w kryzys wykraczający daleko poza świat literatury.
Przemoc dotknęła także osoby związane z publikacją. W 1991 roku zamordowano japońskiego tłumacza książki, Hitoshiego Igarashiego – sprawa pozostała niewyjaśniona. W sierpniu 2022 roku Rushdie został zaatakowany nożem podczas wystąpienia w stanie Nowy Jork i odniósł ciężkie obrażenia.
„Szatańskie wersety” są przykładem książki, która naznaczyła życie jej autora. Sama powieść stawia pytania o przynależność i prawo do opowiadania na nowo historii uznawanych za nienaruszalne. Tragiczne wydarzenia związane z jej publikacją sprawiają jednak, że niełatwo oddzielić lekturę od losów Rushdiego.
Fot. Szatańskie wersety
„Kod Leonarda da Vinci”, Dan Brown (2003). Sensacja ukryta w dziełach sztuki
Morderstwo w Luwrze, tajemnicze symbole i tropy prowadzące przez historię europejskiego malarstwa. Dan Brown zbudował powieść, która zamienia muzea i kościoły w scenerię wielkiej zagadki. Centralnym elementem fabuły jest fikcyjna teoria dotycząca związku Jezusa i Marii Magdaleny oraz rzekomego ukrywania tej historii przez Kościół. Brown wykorzystał rozpoznawalne dzieła sztuki i rzeczywiste miejsca, aby nadać sensacyjnej opowieści pozór historycznego śledztwa.
Publikacja wywołała sprzeciw części środowisk chrześcijańskich, które krytykowały sposób przedstawienia historii Kościoła i postaci religijnych. Dyskusja objęła również ekranizację z 2006 roku. W centrum sporu znalazło się pytanie, jak dalece autor fikcji może przekształcać wydarzenia i symbole, które dla odbiorców mają znaczenie religijne.
Fenomen „Kodu Leonarda da Vinci” pokazuje także inną stronę literackiego skandalu – kontrowersja może zamienić powieść w wydarzenie popkulturowe. Czytelnicy ruszyli śladami bohaterów, przyglądali się obrazom Leonarda i próbowali oddzielić historyczne fakty od zagadek wymyślonych przez Browna.
Fot. Kod Leonarda da Vinci
„Archipelag GUŁag”, Aleksander Sołżenicyn (1973). Książka, której władze ZSRR nie chciały dopuścić do czytelników
„Archipelag GUŁag” niestety nie opowiada o fikcyjnym świecie. Sołżenicyn stworzył rozległe świadectwo radzieckiego systemu więzień i obozów pracy, korzystając z własnych doświadczeń, relacji innych więźniów oraz dostępnych mu dokumentów. Tytułowy archipelag jest przejmującą metaforą. Rozsiane po ogromnym terytorium miejsca uwięzienia tworzą jeden system, ukryty przed wzrokiem tych, którzy żyją poza nim. Autor opisuje aresztowania, przesłuchania, transporty i codzienność ludzi pozbawionych wolności.
Pierwszy tom ukazał się w Paryżu w grudniu 1973 roku. 12 lutego 1974 roku Sołżenicyn został aresztowany, oskarżony o zdradę, pozbawiony radzieckiego obywatelstwa i wydalony z ZSRR. Władze próbowały zdyskredytować autora, ale nie zdołały powstrzymać rozpowszechniania jego książki poza granicami kraju.
Jest to inny rodzaj literackiego skandalu niż spory o erotykę czy obyczajowość. „Archipelag GUŁag” wywoływał sprzeciw władz dlatego, że dokumentował przemoc państwowego systemu. Na Zachodzie książka stała się istotnym świadectwem radzieckich represji.
Fot. Archipelag GUŁag
„American Psycho”, Bret Easton Ellis (1991). Powieść, której wydawca przestraszył się przed premierą
Patrick Bateman ma świetnie skrojone garnitury, kosztowne kosmetyki i obsesję na punkcie restauracji, w których trudno zdobyć stolik. Pracuje na Wall Street i bezbłędnie rozpoznaje symbole statusu. Pod tą perfekcyjnie wypolerowaną powierzchnią kryje się narrator opisujący skrajną przemoc.
Bret Easton Ellis zestawił język luksusowej konsumpcji z drastycznymi scenami, tworząc satyrę na świat, w którym człowieka ocenia się przez pryzmat marek, pieniędzy i pozycji społecznej. Wielu czytelników oraz krytyków uznało jednak szczegółowe przedstawienia przemocy wobec kobiet za przekroczenie granic, których literatura nie powinna naruszać.
W listopadzie 1990 roku wydawnictwo Simon & Schuster zrezygnowało z publikacji gotowej już książki. Prawa szybko przejęło Vintage, które wydało powieść w 1991 roku. Decyzja pierwszego wydawcy nie zakończyła protestów, ponieważ część organizacji kobiecych wzywała do bojkotu książki.
W Australii „American Psycho” objęto ograniczeniami sprzedaży. Egzemplarze przeznaczone dla dorosłych musiały być oferowane w zamkniętych foliowych opakowaniach. Jeszcze w 2015 roku policja interweniowała w księgarni w Adelaide, w której sprzedawano książkę bez wymaganego zabezpieczenia.
„American Psycho” pozostawia czytelnika z niewygodnym pytaniem, czy drastyczna scena w powieści demaskuje przemoc, czy zaczyna ją eksponować dla samego wstrząsu? Spór o książkę Ellisa pokazuje, że nawet satyra wymierzona w społeczną obojętność nie gwarantuje autorowi przychylnego odczytania.
Przeczytaj też: Jedna autorka pokonała światowe bestsellery. Te książki królowały w pierwszej połowie 2026 roku
Fot. American Psycho
Dlaczego warto dziś wrócić do książek, które wywołały skandale?
Na półce wszystkie wyglądają niewinnie. Okładka, nazwisko autora, kilkaset stron. Dopiero historia ich publikacji przypomina, że literatura bywała traktowana jak zagrożenie dla porządku społecznego, religijnego lub politycznego.
Nie każda z tych książek wywołała sprzeciw z tego samego powodu. „Lolita” wymaga krytycznego spojrzenia na narratora i opisywaną przez niego przemoc. „Kochanek lady Chatterley” odsłania obyczajowe i klasowe ograniczenia swojej epoki. „Archipelag GUŁag” pozostaje świadectwem państwowych represji, a losy „Szatańskich wersetów” przypominają o rzeczywistym niebezpieczeństwie, jakie spotkało autora i osoby pracujące nad przekładami. Warto zatem czytać je z uwagą należną tekstom, które przetrwały własny skandal. Rozgłos mówi nam wiele o czasach, w których powstały.
Fot. IG @wayfarewithbooks
Pytania i odpowiedzi
Która książka wywołała jeden z największych skandali obyczajowych XX wieku?
„Kochanek lady Chatterley” D.H. Lawrence’a stał się przedmiotem głośnego brytyjskiego procesu w 1960 roku. Uniewinnienie wydawnictwa Penguin Books otworzyło drogę do publikacji pełnej wersji powieści w Wielkiej Brytanii.
Dlaczego „Lolita” została zakazana?
Powieść Nabokova wzbudziła sprzeciw ze względu na temat seksualnego wykorzystywania dziecka i sposób prowadzenia narracji. We Francji zakazano jej rozpowszechniania w 1956 roku; zakaz zniesiono w 1959 roku.
Za którą książkę Salman Rushdie otrzymał groźby śmierci?
Po publikacji „Szatańskich wersetów” ajatollah Ruhollah Chomejni ogłosił w 1989 roku fatwę wzywającą do zabicia pisarza. Rushdie przez lata żył pod ochroną.
Dlaczego „American Psycho” sprzedawano w folii?
W Australii powieść objęto ograniczeniami dotyczącymi sprzedaży osobom niepełnoletnim. Ze względu na drastyczne opisy przemocy egzemplarze musiały być oferowane w zamkniętych opakowaniach.
Co stało się z Aleksandrem Sołżenicynem po wydaniu „Archipelagu GUŁag”?
Po publikacji pierwszego tomu w grudniu 1973 roku pisarz został aresztowany, pozbawiony obywatelstwa i wydalony ze Związku Radzieckiego w lutym 1974 roku.
Zdjęcie główne: IG @wayfarewithbooks
