Słynne dzieła Wojciecha Fangora, Magdaleny Abakanowicz, Teresy Pągowskiej i Stefana Gierowskiego przez dekady były obecne w prywatnym domu w Stanach Zjednoczonych. Prace należały do Arthura i Elizabeth Dempsterów, małżeństwa, które swoją kolekcję budowało poprzez podróże do Polski i przyjaźnie z artystami. Teraz część tego zbioru wróciła do Warszawy. Do 30 września można oglądać ją na wystawie „Klasycy Awangardy po 1945” w DESA Unicum.
W tym artykule przeczytasz:
- jak Arthur i Elizabeth Dempsterowie zaczęli kolekcjonować polską sztukę powojenną,
- kim byli Witold i Hanka Sylwestrowiczowie i jak wpłynęli na kolekcjonerską pasję amerykańskiego małżeństwa,
- dlaczego modernistyczny dom Dempsterów stał się przestrzenią wypełnioną polską sztuką,
- jak kolekcjonerzy poznali Wojciecha Fangora i odwiedzali go w jego amerykańskich pracowniach,
- w jaki sposób do ich zbioru trafiły prace Magdaleny Abakanowicz i Teresy Pągowskiej,
- które dzieła z kolekcji Dempsterów po dekadach wróciły do Polski,
- jakie prace Fangora, Abakanowicz, Pągowskiej i Stefana Gierowskiego można zobaczyć w Warszawie,
- które inne nazwiska polskiej awangardy pojawiają się na wystawie „Klasycy Awangardy po 1945”,
- jakie artystki reprezentują różne pokolenia polskiej sztuki współczesnej na ekspozycji,
- gdzie i do kiedy można bezpłatnie zobaczyć kolekcję, zanim prezentowane dzieła ponownie trafią do prywatnych zbiorów.
Polski modernizm w New Jersey. Tutaj zaczyna się początek kolekcji Dempsterów
Jest rok 1957. Arthur Dempster, młody doktor statystyki matematycznej, zamieszkuje wraz z żoną Elizabeth w New Jersey. Na tyłach ich domu mieszkają Witold i Hanka Sylwestrowiczowie. Starsze o około dwadzieścia lat polskie małżeństwo szybko staje się dla Dempsterów kimś znacznie bliższym niż sąsiedzi.
Rozmowy przy wspólnym stole prowadzą do europejskiej architektury, Bauhausu, Le Corbusiera, wojennych doświadczeń Sylwestrowiczów i współczesnego malarstwa. Z czasem Dempsterowie poznają również ich dom w Bernardsville, zaprojektowany przez Bohdana Urbanowicza. Modernistyczny budynek pełni kilka funkcji jednocześnie. Jest miejscem życia, przestrzenią dla sztuki i punktem spotkań ludzi związanych z polską kulturą.
Sylwestrowiczowie zgromadzili tam pierwszą i największą kolekcję polskiej sztuki powojennej w Stanach Zjednoczonych. Arthura i Elizabeth fascynował sposób, w jaki dzieła funkcjonowały we wnętrzu. Obrazy i obiekty nie tworzyły wydzielonej, muzealnej strefy, ponieważ były obecne podczas kolacji, rozmów, wizyt przyjaciół i zwyczajnego dnia.
Arthur i Elizabeth przyjęli podobny sposób myślenia o kolekcjonowaniu. Sztuka była częścią ich codzienności, a zbierane dzieła śladami budowanych relacji i bezpośrednich kontaktów z artystami
– opowiada Paulina Janiszewska, Liderka Projektu Klasycy Awangardy po 1945 w DESA Unicum.
Przeczytaj też: Sztaluga, farby i rodzinny stół. Dom Wojciecha Fangora otworzy drzwi dla zwiedzających
Lexington dinner with Blue Wave | Mat. prasowe
Arthur Dempster łączył świat nauki ze sztuką
Postać samego kolekcjonera dodaje tej opowieści interesujący wymiar. Arthur Pentland Dempster należał do światowej klasy statystyków, przez dziesięciolecia związanych z Uniwersytetem Harvarda. Jest współautorem algorytmu EM, jednej z fundamentalnych metod współczesnej statystyki. Jego zawodowy świat opierał się na liczbach, modelach i matematycznej precyzji. Prywatnie coraz większą część życia zajmowała sztuka, w dodatku pochodząca z kraju odległego geograficznie i kulturowo od amerykańskiego środowiska akademickiego.
Wraz z Elizabeth budował kolekcję, która rosła razem z ich znajomością polskiej kultury. Poszczególne obrazy i obiekty przypominały o spotkaniach, podróżach oraz ludziach, których poznawali przez kolejne lata.
Fot. Wnętrze domu przy Moon Hill Road | Mat. prasowe
Fangor, Abakanowicz i Pągowska trafili do ich prywatnego domu
Dempsterowie zamieszkali później w Lexington, na osiedlu Six Moon Hill. Modernistyczny kompleks powstał z inicjatywy młodych architektów związanych z Walterem Gropiusem i pracownią The Architects Collaborative. Architektura domu dobrze odpowiadała temu, czego nauczyli się wcześniej od Sylwestrowiczów. Sztuka funkcjonowała razem z wnętrzem i jego mieszkańcami.
Ich kolekcjonerstwo miało bardzo osobisty wymiar. Odwiedzali Wojciecha Fangora w jego amerykańskich pracowniach. W 1977 roku podczas nowojorskiej aukcji charytatywnej kupili pracę Magdaleny Abakanowicz. Obraz Teresy Pągowskiej przywieźli z podróży do Warszawy. Nazwiska, które trafiały do domu Dempsterów za sprawą ciekawości i osobistych kontaktów, należą dziś do kanonu polskiej sztuki XX wieku, a twórczość wielu z nich funkcjonuje w najważniejszych międzynarodowych kolekcjach.
To właśnie sprawia, że kolekcja Arthura i Elizabeth Dempster jest dziś tak interesująca. Powstała z przyjaźni, ciekawości i otwartości na inną kulturę, a pięćdziesiąt lat później prezentuje nazwiska o największym rynkowym i międzynarodowym uznaniu
– mówi Paulina Janiszewska.
Przeczytaj też: Jedyny taki artysta. Dlaczego styl Wojciecha Fangora do dziś zachwyca i inspiruje?
Fot. Dom przy Moon Hill Road | Mat. prasowe
Dwa obrazy Fangora, „Koło II” Abakanowicz i „Monochromat VII” Pągowskiej wróciły do Polski
Fragment kolekcji Arthura i Elizabeth Dempsterów stał się najciekawszą częścią wystawy „Sztuka Współczesna. Klasycy Awangardy po 1945” prezentowanej w warszawskiej DESA Unicum. Wśród prac pochodzących ze zbioru znalazły się dwa obrazy Wojciecha Fangora – „SU 15” i „M 18”. Obok nich prezentowane są „Koło II” Magdaleny Abakanowicz, „Monochromat VII” Teresy Pągowskiej oraz „Obraz LXXXII” Stefana Gierowskiego.
Ekspozycja wychodzi jednak daleko poza losy jednej kolekcji. Pojawiają się na niej prace Stanisława Fijałkowskiego, w tym wczesna kompozycja z lat 50. i płótno należące do cyklu „Autostrady”. Są również Jan Tarasin, Roman Opałka, Henryk Stażewski, Marek Oberländer oraz Maryan z autoportretem.
Osobny rozdział tworzy Gruppa, jedno z najważniejszych zjawisk polskiej sztuki lat 80. Na wystawie znalazły się dzieła Włodzimierza Pawlaka, Marka Sobczyka i Pawła Kowalewskiego.
Fot. Wojciech Fangor_SU 15_Est. 1,8-3 mln zł | Mat. prasowe
Kobiety polskiej awangardy zajmują ważne miejsce na wystawie
Obok Magdaleny Abakanowicz i Teresy Pągowskiej pojawia się szeroka reprezentacja artystek tworzących w różnych dekadach i posługujących się odmiennymi językami. Wśród nich znalazły się Ewa Kuryluk, Halina Wrzeszczyńska, Teresa Tyszkiewicz, Wanda Gołkowska, Jadwiga Sawicka i Maria Anto. Ten wybór zwraca uwagę również na twórczynie, których dorobek jest obecnie ponownie analizowany i przywracany szerszej publiczności. Jednym z takich nazwisk pozostaje Halina Wrzeszczyńska. Po okresie mniejszej obecności jej prace ponownie wzbudzają zainteresowanie historyków sztuki i rynku. Maria Anto reprezentowana jest natomiast obrazem „Powązki”.
Historia polskiej sztuki nie może być opowiadana bez twórczości kobiet – również tych, których pozycja przez lata pozostawała niewspółmierna do artystycznej rangi ich dorobku
– podkreśla Agata Szkup, Prezes Zarządu DESA Unicum.
Wystawę „Sztuka Współczesna. Klasycy Awangardy po 1945. Z dziełami z kolekcji Arthura i Elizabeth Dempster” można oglądać bezpłatnie w DESA Unicum przy ul. Pięknej 1A w Warszawie do 30 września 2026 roku. Później prezentowane prace ponownie trafią do prywatnych kolekcji.
Przeczytaj też: Zostawił po sobie 3,5 tys. obrazów i 10 tys. rysunków. Edward Dwurnik malował Polskę jak nikt inny
Fot. Pągowska w głównej sypialni | Mat. prasowe
Pytania i odpowiedzi
Kim był Arthur Pentland Dempster?
Arthur Pentland Dempster był światowej sławy statystykiem związanym przez wiele lat z Uniwersytetem Harvarda. Należał do współautorów algorytmu EM, jednej z ważnych metod współczesnej statystyki. Wraz z żoną Elizabeth stworzył również kolekcję polskiej sztuki powojennej.
Jak Dempsterowie zainteresowali się polską sztuką?
Duże znaczenie miała ich przyjaźń z Witoldem i Hanką Sylwestrowiczami, których poznali w New Jersey pod koniec lat 50. XX wieku. Sylwestrowiczowie wprowadzili ich w świat polskiej i europejskiej kultury oraz pokazali model domu, w którym sztuka stanowiła naturalną część codzienności.
Jakie dzieła z kolekcji Dempsterów można zobaczyć w Warszawie?
Na wystawie prezentowane są m.in. „SU 15” i „M 18” Wojciecha Fangora, „Koło II” Magdaleny Abakanowicz, „Monochromat VII” Teresy Pągowskiej oraz „Obraz LXXXII” Stefana Gierowskiego.
Które polskie artystki znalazły się na wystawie?
Ekspozycja obejmuje prace m.in. Magdaleny Abakanowicz, Teresy Pągowskiej, Ewy Kuryluk, Haliny Wrzeszczyńskiej, Teresy Tyszkiewicz, Wandy Gołkowskiej, Jadwigi Sawickiej i Marii Anto.
Do kiedy można oglądać wystawę „Klasycy Awangardy po 1945”?
Wystawa jest dostępna bezpłatnie do 30 września 2026 roku w siedzibie DESA Unicum przy ul. Pięknej 1A w Warszawie.
Zdjęcie główne: Mat. Prasowe
