W malarstwie Zdzisława Beksińskiego śmierć ma wiele twarzy, a architektura przypomina ruiny nieistniejących cywilizacji. Jego obrazy fascynują, niepokoją i prowokują do poszukiwania ukrytych znaczeń. Sam artysta niechętnie jednak uczestniczył w takich interpretacjach. Uważał, że malarstwo powinno przemawiać obrazem, a nie słowem. Dlaczego konsekwentnie odmawiał nadawania tytułów swoim pracom? I co jeszcze warto wiedzieć o człowieku, który stworzył najbardziej rozpoznawalną estetykę w polskim malarstwie?
W tym artykule przeczytasz:
- dlaczego Zdzisław Beksiński nie nadawał tytułów swoim obrazom,
- skąd wzięły się apokaliptyczne wizje obecne w jego malarstwie,
- dlaczego artysta nie lubił, gdy nazywano go surrealistą,
- jak wyglądała jego codzienność i jakie miejsce zajmowała w niej muzyka,
- co łączyło Beksińskiego z fotografią, architekturą i nowymi technologiami,
- gdzie można dziś zobaczyć jego najważniejsze dzieła.
Dlaczego Beksiński nie nadawał tytułów swoim obrazom?
W muzeach tytuł obrazu zazwyczaj stanowi pierwszy drogowskaz dla widza. Podpowiada, na co zwrócić uwagę, przywołuje określone skojarzenia, czasem zdradza intencję autora. Zdzisław Beksiński świadomie rezygnował z tej możliwości. Artysta uważał, że słowa narzucają interpretację, której malarstwo wcale nie potrzebuje. Obraz miał oddziaływać bezpośrednio na wyobraźnię i emocje oglądającego. Nadanie mu nazwy ograniczałoby swobodę odbioru, sprowadzając wieloznaczną kompozycję do konkretnego tematu.
Beksiński nie oczekiwał od publiczności rozszyfrowywania symboli ani odnajdywania ukrytych opowieści. Interesowało go przede wszystkim wrażenie, jakie wywołuje dzieło. Zależało mu na atmosferze, formie i napięciu pomiędzy poszczególnymi elementami kompozycji, dlatego większość jego obrazów pozostała bez tytułu. Nazwy, pod którymi niektóre prace funkcjonują w Internecie lub publikacjach, najczęściej pochodzą od kolekcjonerów, badaczy albo samych odbiorców.
Przeczytaj też: Jedyny taki artysta. Dlaczego styl Wojciecha Fangora do dziś zachwyca i inspiruje?

Wlodzimierz Wasyluk / Forum
Czy Beksiński naprawdę malował swoje koszmary?
Zdeformowane ciała, szkielety, pustkowia, monumentalne budowle przypominające pozostałości po zagładzie. Obrazy Beksińskiego niemal automatycznie prowokują pytania o lęki, sny i fascynację śmiercią. Powszechne przekonanie, że artysta przenosił na płótno własne koszmary, jest jednak uproszczeniem. Beksiński wielokrotnie dystansował się od prób psychoanalizowania jego twórczości. Nie traktował obrazów jak pamiętnika ani zapisu osobistych traum.
W latach 60. i 70. rozwijał malarstwo, które później określono mianem okresu fantastycznego. Powstawały wówczas jego najbardziej rozpoznawalne kompozycje, takie jak rozległe pejzaże, tajemnicze postacie i architektura przecząca prawom rzeczywistości.
Wbrew mrocznej tematyce artysta przywiązywał ogromną wagę do estetycznej strony malarstwa. Fascynowały go faktura, światło, kolor i konstrukcja przestrzeni. Makabryczne motywy były częścią języka plastycznego, choć niekoniecznie wyznaniem dotyczącym własnego życia.

Fot. Krzysztof Zuczkowski / Forum
Nie chciał być surrealistą. Dlaczego odrzucał tę etykietę?
Obrazy Beksińskiego zestawia się z twórczością Salvadora Dalego czy innych przedstawicieli surrealizmu. Podobieństwa są zrozumiałe. Nierealne przestrzenie, fantastyczne postacie i obrazy przypominające sen pojawiają się u wszystkich tych twórców. Beksiński nie identyfikował się jednak z surrealizmem jako kierunkiem artystycznym. Nie interesowało go realizowanie programu awangardowej grupy ani podporządkowywanie malarstwa określonej teorii.
Jego wyobraźnia funkcjonowała poza manifestami i artystycznymi deklaracjami. Nieustannie eksperymentował z kompozycją, przechodząc od przedstawień fantastycznych do prac o bardziej abstrakcyjnym charakterze.
W latach 80. stopniowo odchodził od rozbudowanych wizji, które przyniosły mu największą popularność. Więcej uwagi poświęcał pojedynczym postaciom, uproszczonym formom i samym możliwościom malarskiego przedstawienia. Paradoksalnie publiczność nadal najchętniej wracała jednak do jego apokaliptycznych pejzaży.
Przeczytaj też: Zdobiły prywatny dom w New Jersey. Dzieła Fangora i Abakanowicz wróciły już do Polski

Fot. Artur Rakowski / ArtService / Forum
Zanim zaczął malować, zajmował się fotografią i projektowaniem
Zdzisław Beksiński urodził się w 1929 roku w Sanoku. Studiował architekturę na Politechnice Krakowskiej, choć ostatecznie nie związał swojej kariery z projektowaniem budynków. Wykształcenie architektoniczne pozostawiło jednak wyraźny ślad w jego twórczości. Monumentalne konstrukcje i precyzyjnie budowane przestrzenie są najbardziej charakterystycznymi elementami jego obrazów.
W latach 50. zainteresował się fotografią artystyczną. Eksperymentował z portretem, światłem i deformacją ludzkiej sylwetki. Jego zdjęcia wyprzedzały wiele późniejszych poszukiwań w polskiej fotografii. Zajmował się również rysunkiem, grafiką i rzeźbą. W pewnym okresie pracował jako plastyk w Sanockiej Fabryce Autobusów Autosan, gdzie przygotowywał projekty związane z wzornictwem przemysłowym. Dopiero później malarstwo stało się głównym obszarem jego działalności.

Fot. Marek Lapis / Forum
Słuchał muzyki podczas malowania. Cisza mu nie odpowiadała
Niełatwo wyobrazić sobie pracownię Beksińskiego bez muzyki. Towarzyszyła mu niemal nieustannie, stanowiąc ważną część codzienności. Artysta miał rozległe zainteresowania muzyczne. Słuchał między innymi muzyki klasycznej i rockowej, a jego upodobania zmieniały się na przestrzeni życia. Dźwięki pomagały mu stworzyć warunki do wielogodzinnej pracy.
Wbrew romantycznemu wyobrażeniu o artyście pogrążonym w twórczym szaleństwie Beksiński prowadził życie podporządkowane dość regularnemu rytmowi. Malowanie traktował jak codzienne zajęcie wymagające skupienia, cierpliwości i dyscypliny.
Nie przepadał za podróżowaniem, publicznymi wystąpieniami ani uczestnictwem w życiu towarzyskim środowiska artystycznego. O wiele chętniej pozostawał w domu, otoczony własnymi pracami, książkami, nagraniami i sprzętem elektronicznym.

Fot. Krzysztof Zuczkowski / Forum
Fascynował się komputerami, zanim sztuka cyfrowa stała się popularna
Beksiński interesował się technologią z prawdziwą pasją. Rejestrował życie rodzinne, korzystał z urządzeń audio i wideo, a w późniejszych latach odkrył możliwości komputerowej obróbki obrazu.
W latach 90. zaczął tworzyć fotomontaże cyfrowe. Wykorzystywał komputer do przekształcania fotografii, nakładania elementów i budowania kompozycji niemożliwych do uzyskania tradycyjnymi metodami. Nowe narzędzia otwierały przed nim kolejny obszar eksperymentów. Nie traktował komputera jako zagrożenia dla sztuki, lecz jako medium pozwalające rozwijać własny język wizualny.
Nie wolno o tym zapominać, oglądając jego obrazy. Beksiński, postrzegany głównie przez pryzmat mrocznej wyobraźni, był jednocześnie człowiekiem żywo zainteresowanym technicznymi nowinkami.

Fot. Waldek Sosnowski / Forum
Tragiczne życie artysty. Ile prawdy o nim odnajdziemy w obrazach?
Biografia Beksińskiego zawiera wydarzenia, które do dziś wpływają na sposób odbierania jego twórczości. W 1998 roku zmarła jego żona Zofia, z którą spędził kilkadziesiąt lat. Rok później samobójstwo popełnił ich jedyny syn, Tomasz Beksiński, dziennikarz muzyczny, tłumacz filmowy i osobowość radiowa.
W lutym 2005 roku Zdzisław Beksiński został zamordowany w swoim warszawskim mieszkaniu. Tragiczny finał jego życia sprawił, że publiczność zaczęła jeszcze intensywniej poszukiwać w obrazach zapowiedzi nieszczęścia. Jego najbardziej charakterystyczne, mroczne kompozycje powstały jednak na długo przed rodzinnymi tragediami. Sprowadzanie całej twórczości do osobistych dramatów odbiera jej artystyczną niezależność. Beksiński konsekwentnie sprzeciwiał się zresztą takiemu sposobowi interpretowania swoich prac.

Fot. Waldek Sosnowski / Forum
Gdzie można zobaczyć obrazy Zdzisława Beksińskiego?
Najważniejszym miejscem dla miłośników twórczości artysty pozostaje Muzeum Historyczne w Sanoku. Znajduje się tam największa na świecie kolekcja jego dzieł, obejmująca obrazy, rysunki, fotografie i inne prace z różnych etapów kariery. Beksiński przekazał sanockiemu muzeum znaczną część swojego dorobku, a instytucję ustanowił spadkobiercą swojej spuścizny.
Jego prace można oglądać również w innych kolekcjach, między innymi w Nowohuckim Centrum Kultury w Krakowie, gdzie prezentowana jest Galeria Zdzisława Beksińskiego, czy w Muzeum Sztuki Fantastycznej w Warszawie. Regularnie organizowane są tam wystawy czasowe artysty oraz innych malarzy z nurtu realizmu magicznego i surrealizmu.
Beksiński pozostawił widzom ogromną swobodę. Nie wyjaśniał swoich obrazów i nie wskazywał właściwej interpretacji, dlatego po tylu latach nadal patrzymy na nie z taką samą ciekawością. Każdy odnajduje w nich własne znaczenia, których sam artysta nigdy nie zamierzał narzucać.
Przeczytaj też: Zostawił po sobie 3,5 tys. obrazów i 10 tys. rysunków. Edward Dwurnik malował Polskę jak nikt inny

Marek Lapis / Forum
Pytania i odpowiedzi
Czy Zdzisław Beksiński podpisywał swoje obrazy?
Tak. Brak tytułów nie oznaczał rezygnacji z sygnowania dzieł. Artysta podpisywał swoje prace, a niektóre również datował. Sygnatura jest ważnym elementem badania autentyczności obrazów, choć sama nie stanowi wystarczającego dowodu ich pochodzenia.
Czy Beksiński malował na zamówienie?
Artysta sprzedawał swoje obrazy, jednak bardzo cenił niezależność twórczą. Niechętnie podporządkowywał malarstwo oczekiwaniom odbiorców. Istotną rolę w upowszechnianiu jego prac odegrał paryski marszand Piotr Dmochowski, który przez wiele lat promował twórczość Beksińskiego za granicą.
Czy powstał film o rodzinie Beksińskich?
Tak. W 2016 roku premierę miał film „Ostatnia rodzina” w reżyserii Jana P. Matuszyńskiego. Zdzisława Beksińskiego zagrał Andrzej Seweryn, Zofię Beksińską Aleksandra Konieczna, a Tomasza Beksińskiego Dawid Ogrodnik. Film przedstawia życie rodziny na przestrzeni kilkudziesięciu lat.
Czy Zdzisław Beksiński doczekał się międzynarodowego uznania?
Tak, choć jego pozycja za granicą rozwijała się inaczej niż w Polsce. Duże znaczenie miała działalność Piotra Dmochowskiego, który organizował wystawy i popularyzował twórczość malarza we Francji. Obecnie obrazy Beksińskiego są rozpoznawane przez miłośników sztuki fantastycznej w wielu krajach, a jego dorobek budzi zainteresowanie kolejnych pokoleń odbiorców.
Zdjęcie główne: Krzysztof Zuczkowski / Forum
