„Mona Lisa” nie znalazła się nawet w pierwszej pięćdziesiątce. Wyprzedziły ją „Krzyk” Edvarda Muncha, „Dziewczyna z perłą” Vermeera, „Narodziny Wenus” Botticellego i „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci. Francuski „Le Figaro” poprosił ludzi zawodowo związanych ze sztuką o wskazanie obrazów, które warto zobaczyć przynajmniej raz w życiu. W efekcie powstała lista 93 dzieł, która miejscami mocno odbiega od rankingu popularności znanego z muzealnych kolejek, podręczników i popkultury. Na jej szczycie znalazło się płótno Picassa.
W tym artykule przeczytasz:
- które dzieło eksperci uznali za obraz, który najbardziej zasługuje na spotkanie z nim na żywo,
- dlaczego w ścisłej czołówce zabrakło „Mony Lisy”, „Gwiaździstej nocy” i „Krzyku”,
- jak wysoko znalazła się „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci, eksponowana w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie,
- jakie dzieła Picassa, Moneta, Botticellego, Boscha i Michała Anioła zdobyły najwięcej punktów,
- w jaki sposób ponad 60 przedstawicieli świata sztuki stworzyło zestawienie 93 arcydzieł,
- gdzie można zobaczyć najwyżej ocenione prace i które z nich znajdują się stosunkowo blisko Polski,
- dlaczego lista „Le Figaro” wygląda inaczej niż zestaw najbardziej rozpoznawalnych obrazów świata.
„Dama z gronostajem” wyprzedziła najsłynniejszy portret świata
Leonardo da Vinci namalował zaledwie kilka portretów kobiecych. Dwa z nich dzieli dziś ponad 1500 kilometrów. Jeden znajduje się w paryskim Luwrze, drugi przy ulicy Pijarskiej w Krakowie. Pierwszy przyciąga każdego roku tłumy, pojawia się na niezliczonych reprodukcjach i stał się najbardziej rozpoznawalnym obrazem w historii. W zestawieniu „Le Figaro” eksperci częściej docenili jednak… ten drugi.
„Dama z gronostajem” zdobyła 8 punktów, podczas gdy „Mona Lisa” otrzymała ich 5. Krakowski portret znalazł się tym samym w towarzystwie dzieł, które w głosowaniu wypadły wyraźnie lepiej od najsłynniejszej mieszkanki Luwru. Ranking nie rozstrzyga, który z dwóch portretów Leonarda da Vinci ma większą wartość artystyczną. Eksperci wybierali dzieła, które warto ich zdaniem zobaczyć przynajmniej raz w życiu, dlatego zestawienie jest przede wszystkim zapisem ich indywidualnych wyborów. Z polskiej perspektywy wynik „Damy z gronostajem” robi jednak ogromne wrażenie. Arcydzieło eksponowane w Krakowie zdobyło więcej punktów niż najsłynniejszy obraz Leonarda, „Mona Lisa”, dla której każdego dnia do Luwru przychodzą tysiące zwiedzających.
Przeczytaj też: Zostawił po sobie 3,5 tys. obrazów i 10 tys. rysunków. Edward Dwurnik malował Polskę jak nikt inny
Fot. IG @emilio_paranoico
Kim jest kobieta, którą Leonardo sportretował z gronostajem?
Cecilia Gallerani miała około 16 lat, gdy Leonardo uwiecznił ją około 1490 roku. Była wykształcona, pisała poezję, znała łacinę i obracała się w środowisku mediolańskiego dworu. Łączyła ją również relacja z Ludovikiem Sforzą, jednym z najpotężniejszych ludzi ówczesnego Mediolanu. Leonardo odszedł w jej portrecie od statycznego sposobu przedstawiania modela. Cecilia wykonuje subtelny zwrot, a jej spojrzenie kieruje się poza ramę obrazu. Podobny ruch powtarza trzymane przez nią zwierzę. Mamy wrażenie, że oboje dostrzegli właśnie osobę wchodzącą do pomieszczenia.
Gronostaj pozostaje najbardziej intrygującym elementem kompozycji. Łączono go z symboliką czystości, nazwiskiem modelki oraz Ludovikiem Sforzą. Zwierzę nadaje portretowi również niezwykłą dynamikę.
Obraz trafił do kolekcji Czartoryskich na początku XIX wieku. Dziś można oglądać go w Muzeum Książąt Czartoryskich, oddziale Muzeum Narodowego w Krakowie. Jest jedynym dziełem malarskim Leonarda da Vinci znajdującym się w polskich zbiorach.
Fot. IG @dailyartmagazine
Najważniejszy obraz według ekspertów powstał w XX wieku
Renesans nie zdominował szczytu zestawienia. Najwięcej punktów, a dokładnie 31, otrzymała „Guernica” Pabla Picassa. Ogromne, niemal pozbawione koloru płótno powstało w 1937 roku, gdy Europa zbliżała się do kolejnej wojny. Bezpośrednim impulsem było bombardowanie baskijskiego miasta Gernika podczas hiszpańskiej wojny domowej. Picasso rozbił ludzkie i zwierzęce ciała na gwałtowne formy, budując scenę pełną krzyku, cierpienia i dezorientacji. Dzisiaj „Guernica” zajmuje osobną przestrzeń w madryckim Museo Reina Sofía.
Picasso pojawia się zresztą bardzo wysoko po raz drugi. Czwarte miejsce i 21 punktów przypadło „Pannom z Awinionu”, jednemu z obrazów, które radykalnie zmieniły język zachodniego malarstwa na początku XX wieku.
Fot. IG @lamaletainquieta_
Największe zaskoczenie podium znajduje się w niewielkim Colmarze
Paryż, Madryt, Florencja i Nowy Jork naturalnie pojawiają się na mapie najsłynniejszych dzieł świata. Drugie miejsce zestawienia prowadzi jednak do francuskiego Colmaru. 24 punkty zdobył „Ołtarz z Isenheim” Matthiasa Grünewalda, przechowywany w tamtejszym Musée Unterlinden. Wieloczęściowe dzieło powstało na początku XVI wieku dla klasztoru antonitów, którzy opiekowali się osobami cierpiącymi na poważne choroby.
Ukrzyżowany Chrystus Grünewalda jest wyniszczony, pokryty ranami, niemal fizycznie odczuwalny w swoim cierpieniu. Siła tego malarstwa sprawiła, że poliptyk wyprzedził w głosowaniu dzieła znacznie mocniej obecne we współczesnej kulturze popularnej.
Przeczytaj też: Zdobiły prywatny dom w New Jersey. Dzieła Fangora i Abakanowicz wróciły już do Polski
Fot. IG @grazyna.g_a
Monet stworzył malarstwo, do którego można niemal wejść
Trzecie miejsce należy do Claude’a Moneta. Jego „Nenufary” zdobyły 23 punkty, a ich obecność na podium wydaje się wyjątkowo trafna w zestawieniu dotyczącym sztuki oglądanej na żywo. W paryskim Musée de l’Orangerie monumentalne kompozycje rozciągają się w specjalnie zaprojektowanych owalnych salach. Horyzont niemal znika, a tafla wody, roślinność, niebo i odbicia zaczynają tworzyć jedną malarską przestrzeń. Widz zostaje otoczony obrazem.
Monet pracował nad motywem stawu i lilii wodnych w swojej posiadłości w Giverny wielokrotnie. Wielkie dekoracje ofiarował Francji w związku z zakończeniem I wojny światowej. Dziś należą do tych dzieł, przy których samo zobaczenie reprodukcji pozostawia ogromną część doświadczenia poza kadrem.
Fot. IG @arteviajero.ms
Pierwsza dziesiątka prowadzi przez kilka stuleci historii sztuki
Tuż poza podium znalazły się „Panny z Awinionu” Picassa oraz monumentalna „Tratwa Meduzy” Théodore’a Géricaulta. Dalej zestawienie cofa się o kilka stuleci. Po 16 punktów otrzymały freski Giotta w kaplicy Scrovegnich w Padwie, sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej Michała Anioła, „Ołtarz Gandawski” Huberta i Jana van Eycków oraz „Ogród rozkoszy ziemskich” Hieronima Boscha.
Pierwszą dziesiątkę zamykają „Narodziny Wenus” Sandro Botticellego z wynikiem 14 punktów. Obraz znajdujący się w Galerii Uffizi we Florencji należy dziś do ikon renesansu, a postać Wenus stojącej na ogromnej muszli weszła daleko poza historię sztuki, do mody, fotografii, reklamy i współczesnej kultury wizualnej.
Już pierwszych dziesięć pozycji pokazuje, że eksperci nie szukali jednej epoki ani jednego modelu arcydzieła. Obok intymnego doświadczenia malarskiego pojawia się monumentalny fresk, religijny poliptyk, scena historyczna i awangardowe płótno XX wieku.
Fot. IG @by_onarte
„Krzyk” i „Dziewczyna z perłą” też nie znalazły się na podium
Kolejne pozycje przynoszą nazwiska, które zna niemal każdy. „Dziewczyna z perłą” Johannesa Vermeera, „Straż nocna” Rembrandta i „Dwie Fridy” Fridy Kahlo zdobyły po 11 punktów. „Wiosna” Botticellego oraz „Krzyk” Edvarda Muncha otrzymały po 10.
Dopiero później pojawia się „Ostatnia Wieczerza” Leonarda da Vinci, z dziewięcioma punktami. „Dama z gronostajem” otrzymała o jeden mniej. W dalszej części zestawienia znalazły się dzieła, które bez problemu mogłyby stworzyć osobny katalog największych ikon malarstwa. „Wędrowiec nad morzem mgły” Caspara Davida Friedricha, „Impresja, wschód słońca” Moneta, „Portret małżonków Arnolfinich” Jana van Eycka, „Wolność wiodąca lud na barykady” Delacroix, „Gwiaździsta noc” van Gogha czy „Portret Adeli Bloch-Bauer I” Gustava Klimta. Ich dalsza pozycja nie odbiera im znaczenia. Pokazuje raczej, jak ogromna była konkurencja, gdy kilkudziesięciu specjalistów mogło wskazać zaledwie po kilka prac z całej historii sztuki.
Fot. IG @endlessartlover
Jak powstała lista obrazów, które warto zobaczyć raz w życiu?
Za zestawieniem stoi ponad 60 osób zawodowo związanych ze sztuką, między innymi kuratorzy i dyrektorzy muzeów, pracownicy galerii, krytycy, historycy sztuki oraz przedstawiciele rynku aukcyjnego. Każdy uczestnik mógł wybrać maksymalnie pięć dzieł. Pierwsza pozycja otrzymywała pięć punktów, druga cztery, a kolejne odpowiednio trzy, dwa i jeden. Nie obowiązywały ramy czasowe ani geograficzne.
Pojęcie „obrazu” potraktowano szeroko. W zestawieniu znalazły się również monumentalne realizacje ścienne, między innymi freski Giotta i sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej. Łącznie nominowano ponad 200 prac, a do opublikowanej listy weszły 93 dzieła z wynikiem co najmniej czterech punktów.
W wielu miejscach pojawiają się remisy. Numeracja nie powinna być więc odczytywana jak precyzyjna tabela sportowa. Najciekawsza pozostaje sama selekcja, osobista, ekspercka i momentami daleka od najbardziej przewidywalnego kanonu.
Przeczytaj też: Jedyny taki artysta. Dlaczego styl Wojciecha Fangora do dziś zachwyca i inspiruje?
Fot. IG @olena.poshyvana
93 dzieła, które zdobyły najwięcej punktów
1. „Guernica” – Pablo Picasso – Museo Reina Sofía, Madryt, Hiszpania (31 pkt)
2. „Ołtarz z Isenheim” – Matthias Grünewald – Musée Unterlinden, Colmar, Francja (24 pkt)
3. Cykl „Nenufary” – Claude Monet – Musée de l’Orangerie, Paryż, Francja (23 pkt)
4. „Panny z Awinionu” – Pablo Picasso – Museum of Modern Art (MoMA), Nowy Jork, USA (21 pkt)
5. „Tratwa Meduzy” – Théodore Géricault – Luwr, Paryż, Francja (19 pkt)
6. „Freski w kaplicy Scrovegnich” – Giotto – Kaplica Scrovegnich, Padwa, Włochy (16 pkt)
7. „Sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej” – Michał Anioł – Kaplica Sykstyńska, Watykan (16 pkt)
8. „Ołtarz Gandawski (Adoracja Mistycznego Baranka)” – Hubert i Jan van Eyck – Katedra św. Bawona, Gandawa, Belgia (16 pkt)
9. „Ogród rozkoszy ziemskich” – Hieronim Bosch – Museo del Prado, Madryt, Hiszpania (16 pkt)
10. „Narodziny Wenus” – Sandro Botticelli – Galeria Uffizi, Florencja, Włochy (14 pkt)
11. „Dziewczyna z perłą” – Johannes Vermeer – Mauritshuis, Haga, Holandia (11 pkt)
12. „Straż nocna” – Rembrandt van Rijn – Rijksmuseum, Amsterdam, Holandia (11 pkt)
13. „Dwie Fridy” – Frida Kahlo – Museo de Arte Moderno, Meksyk, Meksyk (11 pkt)
14. „Wiosna (Primavera)” – Sandro Botticelli – Galeria Uffizi, Florencja, Włochy (10 pkt)
15. „Krzyk” – Edvard Munch – Nasjonalmuseet, Oslo, Norwegia (10 pkt)
16. „Opłakiwanie Chrystusa” – Andrea Mantegna – Pinacoteca di Brera, Mediolan, Włochy (9 pkt)
17. „Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte” – Georges Seurat – Art Institute of Chicago, Chicago, USA (9 pkt)
18. „Ostatnia Wieczerza” – Leonardo da Vinci – refektarz Santa Maria delle Grazie, Mediolan, Włochy (9 pkt)
19. „Madonna Annunziata” – Antonello da Messina – Galleria Regionale della Sicilia, Palazzo Abatellis, Palermo, Włochy (9 pkt)
20. „Dama z gronostajem” – Leonardo da Vinci – Muzeum Książąt Czartoryskich, Kraków, Polska (8 pkt)
21. „Bitwa pod San Romano (trzy panele)” – Paolo Uccello – National Gallery w Londynie; Luwr w Paryżu; Galeria Uffizi we Florencji
22. „Wędrowiec nad morzem mgły” – Caspar David Friedrich – Hamburger Kunsthalle, Hamburg, Niemcy
23. „Impresja, wschód słońca” – Claude Monet – Musée Marmottan Monet, Paryż, Francja
24. „Niebieski pokój” – Suzanne Valadon – Centre Pompidou, Paryż; depozyt w Musée des Beaux-Arts, Limoges, Francja
25. „Portret małżonków Arnolfinich” – Jan van Eyck – National Gallery, Londyn, Wielka Brytania
26. „Gody w Kanie Galilejskiej” – Paolo Veronese – Luwr, Paryż, Francja
27. „Portret hrabiny d’Haussonville” – Jean-Auguste-Dominique Ingres – The Frick Collection, Nowy Jork, USA
28. „Portret Baldassare Castiglionego” – Rafael Santi – Luwr, Paryż, Francja
29. „Ścięcie św. Jana Chrzciciela” – Caravaggio – Oratorium konkatedry św. Jana, Valletta, Malta
30. „Madonna del Parto” – Piero della Francesca – Musei Civici Madonna del Parto, Monterchi, Włochy
31. „Młody żebrak” – Bartolomé Esteban Murillo – Luwr, Paryż, Francja
32. „Wędrowcy (Les Gens du Voyage)” – Marc Chagall – Musée national d’art moderne, Paryż; depozyt w Musée d’art moderne, Céret, Francja
33. „Lato” – Pierre Bonnard – Fondation Maeght, Saint-Paul-de-Vence, Francja
34. „Komnata małżonków” – Andrea Mantegna – Palazzo Ducale, Mantua, Włochy
35. „Autoportret z naszyjnikiem cierniowym i kolibrem” – Frida Kahlo – Harry Ransom Center, Austin, USA
36. „Biały kwadrat na białym tle” – Kazimierz Malewicz – Museum of Modern Art (MoMA), Nowy Jork, USA
37. „Judyta” – Valentin de Boulogne – Musée des Augustins, Tuluza, Francja
38. „Kosz kwiatów” – Séraphine de Senlis – Musée international d’art naïf Anatole Jakovsky, Nicea, Francja
39. „Madonna z Dzieciątkiem i świętymi, zwana Tryptykiem Frari” – Giovanni Bellini – Bazylika Santa Maria Gloriosa dei Frari, Wenecja, Włochy
40. „Wolność wiodąca lud na barykady” – Eugène Delacroix – Luwr, Paryż, Francja
41. „Bed” – Robert Rauschenberg – Museum of Modern Art (MoMA), Nowy Jork, USA
42. „Czytająca” – Jean-Jacques Henner – Musée d’Orsay, Paryż; depozyt w Musée national Jean-Jacques Henner, Paryż, Francja
43. „Jowisz i Semele” – Gustave Moreau – Musée Gustave Moreau, Paryż, Francja
44. „Powrót syna marnotrawnego” – Rembrandt van Rijn – Ermitaż, Petersburg, Rosja
45. „Czas, zwany też Starymi kobietami” – Francisco Goya – Palais des Beaux-Arts, Lille, Francja
46. „Zwiastowanie” – Fra Angelico – Museo del Prado, Madryt, Hiszpania
47. „Martwa natura z granatami” – Henri Matisse – Musée Matisse, Nicea, Francja
48. „Zdjęcie z krzyża” – Rogier van der Weyden – Museo del Prado, Madryt, Hiszpania
49. „Biczowanie Chrystusa przy kolumnie” – Caravaggio – Musée des Beaux-Arts, Rouen, Francja
Fot. IG @olena.poshyvana
50. „Porwanie Ganimedesa” – Rembrandt van Rijn – Gemäldegalerie Alte Meister, Drezno, Niemcy
51. „Cesarz August i Sybilla Tyburtyńska” – Konrad Witz – Musée des Beaux-Arts, Dijon, Francja
52. „Uczta Baltazara” – Rembrandt van Rijn – National Gallery, Londyn, Wielka Brytania
53. „Nowo narodzone dziecko” – Georges de La Tour – Musée des Beaux-Arts, Rennes, Francja
54. „Saturn pożerający jedno ze swych dzieci” – Francisco Goya – Museo del Prado, Madryt, Hiszpania
55. „Ucieczka króla Gradlona” – Évariste Vital Luminais – Musée des Beaux-Arts, Quimper, Francja
56. „Portret Erazma z Rotterdamu” – Hans Holbein młodszy – Kunstmuseum Basel, Bazylea, Szwajcaria
57. „Mona Lisa” – Leonardo da Vinci – Luwr, Paryż, Francja
58. „Egzekucja lady Jane Grey” – Paul Delaroche – National Gallery, Londyn, Wielka Brytania
59. „Orange, Red, Yellow” – Mark Rothko – kolekcja prywatna, lokalizacja niepubliczna
60. „Portret Innocentego X” – Diego Velázquez – Galleria Doria Pamphilj, Rzym, Włochy
61. „IKB 3, niebieski monochrom” – Yves Klein – Musée national d’art moderne / Centre Pompidou, Paryż; wypożyczony do Musée d’arts de Nantes, Nantes, Francja
62. „Madonna z Dzieciątkiem otoczona aniołami” – Jean Fouquet – Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych, Antwerpia, Belgia
63. „Chrystus otoczony aniołami śpiewającymi chwałę Wiekuistemu” – Hans Memling – Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych, Antwerpia, Belgia
64. „Autoportret jako alegoria malarstwa” – Artemisia Gentileschi – Royal Collection, Windsor, Wielka Brytania
65. „Śmierć Marii” – Caravaggio – Luwr, Paryż, Francja
66. „Pietà” – Tycjan – Gallerie dell’Accademia, Wenecja, Włochy
67. „Święty Jan Chrzciciel na pustyni” – Georges de La Tour – Musée départemental Georges de La Tour, Vic-sur-Seille, Francja
68. „Gwiaździsta noc” – Vincent van Gogh – Museum of Modern Art (MoMA), Nowy Jork, USA
69. „Żółty Chrystus” – Paul Gauguin – Buffalo AKG Art Museum, Buffalo, USA
70. „Autoportret z Żółtym Chrystusem” – Paul Gauguin – Musée d’Orsay, Paryż, Francja
71. „Biczowanie Chrystusa” – Caravaggio – Museo e Real Bosco di Capodimonte, Neapol, Włochy
72. „Widok Delftu” – Johannes Vermeer – Mauritshuis, Haga, Holandia
73. „Autoportret” – Albrecht Dürer – Alte Pinakothek, Monachium, Niemcy
74. „Pogrzeb Mony Lisy” – Yan Pei-Ming – Louvre Abu Dhabi, Abu Zabi, Zjednoczone Emiraty Arabskie
75. „Słoneczniki” – Vincent van Gogh – National Gallery, Londyn, Wielka Brytania
76. „Zjawa” – Gustave Moreau – Musée Gustave Moreau, Paryż, Francja
77. „Pocałunek” – Francesco Hayez – Pinacoteca di Brera, Mediolan, Włochy
78. „Spacer nad brzegiem morza” – Joaquín Sorolla – Museo Sorolla, Madryt, Hiszpania
79. „Ostatnia Wieczerza” – Peter Paul Rubens – Pinacoteca di Brera, Mediolan, Włochy
80. „Powołanie św. Mateusza” – Caravaggio – Kościół San Luigi dei Francesi, Rzym, Włochy
81. „Dwie kobiety biegnące po plaży” – Pablo Picasso – Musée national Picasso-Paris, Paryż, Francja
82. „Jowisz i Io” – Correggio – Kunsthistorisches Museum, Wiedeń, Austria
83. „Japonka w kąpieli” – James Tissot – Musée des Beaux-Arts, Dijon, Francja
84. „Łaźnia turecka” – Jean-Auguste-Dominique Ingres – Luwr, Paryż, Francja
85. „Porwanie Heleny” – Guido Reni – Luwr, Paryż, Francja
86. „Vanitas” – Philippe de Champaigne – Musée de Tessé, Le Mans, Francja
87. „Flora i Zefir” – William-Adolphe Bouguereau – Musée des Beaux-Arts, Mulhouse, Francja
88. „Portret Adeli Bloch-Bauer I” – Gustav Klimt – Neue Galerie, Nowy Jork, USA
89. „Portret Frumence’a Biche’a w stroju cywilnym” – Henri Rousseau – Musée international d’art naïf Anatole Jakovsky, Nicea, Francja
90. „Et in Arcadia ego” – Nicolas Poussin – Luwr, Paryż, Francja
91. „Śmierć Marata” – Jacques-Louis David – Królewskie Muzea Sztuk Pięknych Belgii, Bruksela, Belgia
92. „Biczowanie Chrystusa” – Piero della Francesca – Galleria Nazionale delle Marche, Urbino, Włochy
93. „Alzacja. Ona czeka” – Jean-Jacques Henner – Musée national Jean-Jacques Henner, Paryż, Francja
Fot. IG @olena.poshyvana
Pytania i odpowiedzi
Jaki obraz został uznany za najważniejszy w zestawieniu „Le Figaro”?
Najwięcej punktów otrzymała „Guernica” Pabla Picassa – 31. Obraz z 1937 roku można oglądać w Museo Reina Sofía w Madrycie.
Który obraz z polskich zbiorów znalazł się na liście?
„Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci zdobyła osiem punktów. Renesansowy portret znajduje się w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie i jest jedynym obrazem Leonarda da Vinci w polskich zbiorach.
Czy „Dama z gronostajem” naprawdę wyprzedziła „Monę Lisę”?
Tak, pod względem liczby punktów przyznanych w tym konkretnym głosowaniu. „Dama z gronostajem” otrzymała osiem punktów, „Mona Lisa” pięć. Nie jest to jednak obiektywna ocena wartości artystycznej obu obrazów, lecz rezultat wyborów zaproszonych ekspertów.
Ile dzieł znalazło się w zestawieniu?
Na opublikowanej liście znalazły się 93 dzieła spośród ponad 200 nominowanych. Uwzględniono prace, które uzyskały co najmniej cztery punkty.
Zdjęcie główne: IG @olena.poshyvana
